Λισός

Μιας ώρας περπάτημα μέσα σ’ ένα άγριο φαράγγι, από τη Συία μέχρι την αγκαλιά του μικρού όρμου στον Αη Κύρκο, όπου κρύβεται ξεχασμένη η ελληνιστική και ρωμαϊκή Λισός.

Μέλος βασικό και έδρα ιερή της Ορεινής Ομοσπονδίας υπήρξε άλλοτε σημείο κομβικό. Δρόμοι αρχαίοι τη συνέδεαν με την ισχυρή Έλυρο και την οχυρή Υρτακίνα.

Ο μέγας θεράπων Ακληπιός, στον δωρικό του οίκο, υποδεχόταν εκεί τους ασθενείς για να τους προσφέρει ίαμα θαυματουργό, το νερό της ιερής πηγής του.

Μεγάλη η φήμη του λιτού ναού

Αμέτρητοι οι επισκέπτες κι αμύθητα τα πλούτη που χάρισε στην πόλη. Τόσα, ώστε να συγκαταλέγεται στις λιγοστές της Κρήτης που διέθεταν νόμισμα χρυσό. Η φήμη του κράτησε ζωντανό το λατρευτικό του κέντρο και στους ρωμαϊκούς ακόμη χρόνους.

Έργο Ιταλών άλλωστε, που έφθασαν ακόμα κι αγάλματα του Τιβέριου, του Καίσαρα τους του Σεβαστού, να του αφιερώσουν, είναι τα τελευταία ψηφιδωτά του ιερού του.

Και από φθόνο προφανώς, για τη δόξα της και τη δόξα του Θεού της, αποφάσισε ο Εγκέλαδος να ξεκολλήσει βράχους πελώριους από το βουνό και να σκεπάσει το περιλάλητο ιερό της.

Σφραγίστηκε για πάντα, τύχη όμως αγαθή θέλησε να ξαναδούν το φως οι πολυγωνικές καλοδουλεμένες πέτρες του, τα ωραία δάπεδα με τις πολύχρωμες ψηφίδες και οι πολλές δεκάδες των αφιερωμένων σ’ αυτό αγαλμάτων – αναθήματα στον Ασκληπιό και την Υγιεία.

Το νερό της Λισού, ευλογημένο από τον ίδιο τον Ασκληπιό των φιδιών ν’ απαλλάσσει γοργά τους ανθρώπους απ’ όποια ασθένεια, έκανε την πόλη διάσημη στον αρχαίο κόσμο.

Σήμερα μια σκοτεινή υδρορροή στον πολυγωνικό τοίχο του ιερού μαρτυρεί την πορεία του θαυματουργού αυτού νερού, που έρεε κάποτε άφθονο μπροστά από την δεξαμενή.

Πόσοι πέρασαν μέρες και μέρες εδώ, πόσοι δεν ικέτεψαν για την ευλογία του, ευλαβικά αφημένοι στις βουλές του, την φροντίδα των ιερών του και τη δροσιά της ιαματικής πηγής του;

Στο πέρασμα των αιώνων η πηγή βέβαια στέρεψε κι οι ασθενείς ξέχασαν τον Ασκληπιό, αφήνοντας στο έλεος του χρόνου το ιερό του. Αλλά το φίδι, ο Ασκάλαβος αγαθοποιό και θεραπευτικό πνεύμα κι αχώριστος σύντροφος του θεού, είναι ακόμη εδώ.

Ζει και πολλαπλασιάζεται ασταμάτητα, κάτω από τις καυτές πέτρες του Ασκληπειού του.

Σήμερα τάφοι ρωμαϊκοί, υπέργεια καμαροσκεπή μνημεία, προσεκτικά χτισμένα κι επιχρισμένα με κονίαμα σε όλη την έκταση του θόλου τους, στέκονται επιβλητικά στη δυτική πλαγιά του λόφου, πάνω από την γαλήνια κοιλάδα της Λισού, που έσφυζε άλλοτε από ζωή.

Στέκονται ανοιχτοί προς την ανατολή, άδειοι, διατηρώντας ωστόσο την καμαρωτή οροφή τους που προφυλάσσει από τα στοιχεία της φύσης τα λαξευμένα στον βράχο πεζούλια τους και τις κόγχες.

Ατενίζουν τη μικρή κοιλάδα και την ξεχασμένη πολιτεία που άνθησε κάποτε εκεί, μακαρίζοντας τους περιηγητές που ακολουθώντας σύγχρονα, καλοσχεδιασμένα μονοπάτια, φθάνουν ως αυτήν και την ανακαλύπτουν.

Θα βρουν το Ασκληπιείο και την ιερή του κρήνη, τη στοά, τα λουτρά και τις κατοικίες των ιερών, τις αρχαίες λιμενικές εγκαταστάσεις και τα δημόσια κτίσματα.

Κι ακόμα τα λείψανα δύο παλαιοχριστιανικών βασιλικών, που αιώνες κατοπινοί προσέθεσαν στο τοπίο, στη θέση όπου δύο βυζαντινές εκκλησίες της Παναγίας και τ’ Αη Κύρκου, επισημαίνουν πως ο χώρος παραμένει ιερός.

Lissos| It is one hour’s walk down a wild gorge, from Syia to the embrace of the little bay at Ai-Kyrkos, where the forgotten Hellenistic and Roman Lissos lies hidden.

An important member and the sacred headquarters of the Mountain League, it was once a nodal point. Ancient roads linked it with powerful Elyros and fortified Hyrtakina.

The great healer Asclepius, in his Doric home, received patients there, to supply them with the water – a miraculous cure – from his sacred spring. The renown of his simple temple was great. The visitors were innumerable, and the wealth which it granted the city was very great. So great, in fact, that it was among the very few Cretan cities which had a gold currency.

Its fame kept its cult centre alive even in Roman times. The last mosaics in his sanctuary are in any event the work of Italians, who even brought statues of Tiberius, their revered Caesar, to dedicate to him. And so it was clearly out of envy of its glory and the glory of its god that Enceladus – the earthquake Titan – decided to detach huge rocks from the mountain and bury this famous sanctuary.

It was sealed for ever, but good fortune willed its well – dressed polygonal stones, the fine floors with the multicoloured mosaics and the scores of statues dedicated to it – offerings to Asclepius and Hygeia – to see the light of day again.

The sacred water of Lissos, blessed by Asclepius of the snakes himself swiftly to relieve people of any disease, made the city famous in the ancient world.

Today a dark watercourse in the polygonal wall of his sanctuary bears witness to the route followed by this wonder-working water, which once flowed abundantly in front of the cistern.

How many people spent days of end here, how many pinned their hopes for a cure on the merciful god, how many implored his blessing, devotedly abandoning themselves to his will, to the care of his priests and the cooling water of his healing spring?

With the passage of centuries the spring dried up of course and the sick forgot Asclepius, abandoning his sanctuary to the mercies of time. But the snake Askalavos, a benevolent and healing spirit, and inseparable companion of the god, it still here. He lives and multiplies ceaselessly, under the hot stones of his Asklepieion.

Roman tombs, above-ground, arch-roofed monuments, carefully built and with their whole vault plasterred, stand imosingly today on the western slope of the hill, above the peacefully valley of Lissos, which once bustled with life.

They stand open to the east, empty, but retaining their arched ceiling which protects their ledges, carved from the rock and their conches from the elements of nature.

They look out over the small valley and the forgotten city which once flourished there, blessing for their good fortune the travellers who following modern, well-designed footpaths, arrive there and discover it.

They will find the sanctuary of Asclepius and his sacred spring, the portico, the baths and the homes of the priests, the ancient harbour facilities and the public buildings.

They will also find the remains of two Early Christian basilicas which sybsequent ages added to the landscape; on a site where two Byzantine churches – of Our Lady and of Ai Kyrkos – draw attention to the fact that the place remains sacred.

 

Free – Αγορά